Kartusza z gazem nie zabierzesz do samolotu, ani w bagażu podręcznym, ani w rejestrowanym. Jeśli lecisz, gaz kupisz na miejscu, na przykład w okolicy Parku Sarek: w Kvikkjokk Fjällstation albo w STF Saltoluokta. W chłodzie lepiej sprawdza się mieszanka izobutanu z propanem. Na noc możesz włożyć kartusz do śpiwora, zawsze odkręcony od palnika, ale nigdy nie ogrzewaj go płomieniem, przy ognisku ani we wrzątku.
Miejsca zakupu pokazuję na przykładzie szwedzkiego Parku Sarek, ale zasady dotyczą każdej trasy z kuchenką na kartusz. Ile gazu zabrać i jak zmierzyć zużycie własnej kuchenki, opisuję w poradniku o jedzeniu na trekking. Niżej porównuję też kuchenkę na wężyku z nakręcaną, a gazową ze spirytusową i benzynową.
Kartusz w samolocie, na promie i w pociągu
Kartuszy z gazem (butan, izobutan, propan) nie wolno przewozić samolotem, ani w bagażu podręcznym, ani w rejestrowanym. Kiedy lecę, kupuję gaz na miejscu, a kiedy jadę promem i dalej pociągiem, biorę kartusz z Polski. Jeśli jedziesz tą drogą, sprawdź w regulaminach przewoźników, czy możesz zabrać kartusz. Zasady dla samego palnika, bez kartusza, różnią się między liniami lotniczymi, więc sprawdź je przed lotem. Na sklep ani schronisko na samej trasie nie licz, bo kartuszy może w nich zabraknąć. Gaz na całą trasę miej przy sobie od startu.
Zakup gazu na miejscu
Kupując gaz na miejscu, sprawdź, czy kartusz jest nowy (napełniany ponownie może być niebezpieczny), ma gwint pasujący do twojej kuchenki i zawiera mieszankę izobutanu z propanem, która lepiej znosi chłód. W małych sklepach kartuszy może zabraknąć, dlatego przed wyjazdem zadzwoń i zapytaj o rozmiar kartusza i rodzaj gwintu. Zanim kupisz, zobacz, jak policzyć gaz na tydzień trekkingu.
Przykład: Szwecja, okolice Parku Sarek
W okolicy Parku Sarek gaz kupisz między innymi w Kvikkjokk Fjällstation i w STF Saltoluokta. Obie stacje działają sezonowo, więc sprawdź terminy.
Gaz w zimnie
W chłodzie wybieraj kartusz z mieszanką izobutanu i propanu, a nie z butanem ani z mieszanką butanu z propanem, bo mieszanka z izobutanem utrzymuje wyższe ciśnienie w niskiej temperaturze. Czysty propan, który niektóre poradniki sklepowe polecają na mróz, sprzedaje się w solidniejszych butlach, a nie w kartuszach do kuchenek nakręcanych (norma EN 417): w 50 °C ma za wysokie ciśnienie jak na taki kartusz. Sam używam mieszanki izobutanu z propanem i dobrze mi się pali. Mieszanka nie daje jednak gwarancji: kartusz wychładza się w czasie gotowania, a propanu ubywa z niej szybciej, więc na mrozie płomień może słabnąć, zanim gaz się skończy.
W zimne noce trzymam kartusz obok siebie. Możesz też włożyć go na noc do śpiwora albo do kieszeni kurtki, żeby rano gaz lepiej się palił. Kartusz musi być wtedy odkręcony od palnika, a ze śpiwora wyjmij go tuż przed gotowaniem. Przy gotowaniu nie stawiaj go na śniegu ani na zimnej skale, lepiej na kawałku karimaty. Nigdy nie ogrzewaj kartusza płomieniem, przy ognisku ani we wrzątku: producenci zakazują wystawiania go na temperaturę wyższą niż około 50 °C, bo może wybuchnąć albo zacząć przeciekać. Jeśli poczujesz zapach gazu, wynieś kartusz z namiotu.
Kuchenka nakręcana czy na wężyku
Kuchenkę nakręcaną mocujesz bezpośrednio na kartuszu, więc palnik stoi tuż nad nim. Kuchenka na wężyku łączy się z kartuszem elastycznym przewodem: kartusz stoi obok, a nie pod palnikiem. Instrukcja Soto Fusion Trek każe trzymać go co najmniej 15 cm od palnika. Na dziesięć dni biorę kuchenkę Soto Fusion Trek na wężyku i jeden kartusz 450 g. Mnie tyle wystarcza, ale twoje zużycie zależy od tego, co gotujesz, i od pogody, więc policz je według poradnika o jedzeniu na trekking.
Bezpieczeństwo przy kuchence
Przy kuchence nakręcanej bezpośrednio na kartusz nie używaj osłony przeciwwiatrowej, chyba że producent danego modelu wyraźnie ją dopuszcza. Kartusz zamknięty w osłonie może się przegrzać, a to grozi wyciekiem gazu lub wybuchem.
Przy kuchence na wężyku, takiej jak Fusion Trek, nigdy nie zasłaniaj kartusza osłoną, kamieniami ani deską, bo może się przegrzać i wybuchnąć. Osłonę wolno postawić najwyżej wokół samego palnika i tylko tak, jak opisuje to instrukcja twojego modelu. Soto określa palnik Fusion Trek jako bardzo odporny na wiatr, więc osłona zwykle nie jest potrzebna. Nie odwracaj też kartusza do góry dnem, jeśli instrukcja twojej kuchenki na to nie pozwala. Soto zabrania tego przy Fusion Trek, bo z odwróconego kartusza wypływa nieodparowany gaz, który może buchnąć dużym płomieniem.
Kuchenkę zapalaj na zewnątrz, z dala od tkaniny namiotu. Nie gotuj w sypialni ani w przedsionku. Spalanie gazu w zamkniętej przestrzeni grozi zatruciem tlenkiem węgla, a płomień może podpalić namiot.
Garnek z wymiennikiem ciepła, czyli z żeberkami na dnie, nie pasuje do każdej kuchenki. Soto zakazuje używania takich garnków ze swoimi kuchenkami, bo kuchenka z takim garnkiem może wytwarzać dużo tlenku węgla, więc przed zakupem sprawdź instrukcje kuchenki i garnka.
Alternatywy dla kartusza: spirytus i benzyna
Trangia i kuchenki spirytusowe
Trangia to zestaw z palnikiem spirytusowym: wlewasz paliwo do mosiężnego palnika i zapalasz, bez pompki i bez kartusza. Palnik ma mało części, zwykle nie wymaga konserwacji i pracuje prawie bezgłośnie.
Gotuje wolniej niż kuchenka gazowa: według Trangii 50 ml paliwa zagotowuje litr wody w 10–15 minut, a moc reguluje się słabiej. Ile paliwa zużywa na litr wody, pokazuje porównanie niżej. W chłodzie palnik daje mniej ciepła i Trangia radzi, żeby przy około +5 °C i niżej używać podgrzewacza.
W Polsce paliwem do Trangii jest denaturat, a w Szwecji T-Röd albo T-Tenol. Kupisz je tam między innymi na stacjach benzynowych, w sklepach spożywczych i sportowych. W okolicy Parku Sarek spirytus do kuchenek sprzedają Kvikkjokk Fjällstation i STF Saltoluokta.
Płomień spirytusu bywa w dzień prawie niewidoczny. Nigdy nie dolewaj paliwa, dopóki płomień całkiem nie zgaśnie, a palnik nie ostygnie. Trangia ostrzega, że dolewanie do gorącego palnika jest bardzo niebezpieczne, i każe sprawdzić to ręką. Rozlany spirytus też się pali, więc paliwo trzymaj w szczelnej butelce na paliwo, a palnik napełniaj z dala od ognia. Palnika używaj tylko na zewnątrz.
Spirytusu do kuchenek nie zabierzesz do samolotu, ani w bagażu podręcznym, ani w rejestrowanym. Paliwo kup na miejscu.
Kuchenki benzynowe i wielopaliwowe
Kuchenka wielopaliwowa, np. MSR WhisperLite International albo Primus OmniFuel, pobiera paliwo z metalowej butli, w której pompką wytwarzasz ciśnienie. Przed gotowaniem trzeba rozgrzać kuchenkę: wypuszczasz odrobinę paliwa pod palnik i je podpalasz, a pełny dopływ odkręcasz, dopiero gdy palnik się nagrzeje.
Na silnym mrozie taka kuchenka radzi sobie lepiej niż kartusz, a poniżej −22 °C Primus zaleca właśnie ją zamiast gazu. Najlepiej pali się benzyna ekstrakcyjna przeznaczona do kuchenek, np. Primus Power Fuel albo MSR SuperFuel. Benzynę samochodową producenci dopuszczają tylko awaryjnie, bo jej dodatki zapychają kuchenkę i szkodzą zdrowiu. Benzyny ołowiowej nie wolno używać wcale.
Kuchenka wielopaliwowa jest cięższa od gazowej: MSR podaje dla WhisperLite International co najmniej 318 g, bez butli. Trzeba w niej też czyścić dyszę i co roku wymieniać uszczelki. Na nafcie i oleju napędowym kopci: tak opisuje to na przykład Primus w instrukcji kuchenki OmniFuel.
Przy rozgrzewaniu płomień bywa wysoki i niestabilny, dlatego nie pochylaj się nad kuchenką i rozpalaj ją z dala od namiotu. Butli z paliwem nie zasłaniaj osłoną ani kamieniami, bo przegrzana może wybuchnąć albo zacząć przeciekać.
Benzyny nie zabierzesz do samolotu w żadnym bagażu. Samą kuchenkę i pustą butlę po paliwie możesz zabrać tylko w bagażu rejestrowanym, po całkowitym opróżnieniu i oczyszczeniu, i tylko za zgodą linii lotniczej, więc zapytaj o to przewoźnika przed lotem.
Ile paliwa na litr wody: porównanie orientacyjne
Producenci podają zużycie w różnych jednostkach: MSR pisze, że jego kuchenki zagotowują 16–17 litrów wody z kartusza 227 g, Trangia podaje 50 ml spirytusu na litr, a MSR dla WhisperLite International 100 ml benzyny na 4,4 litra. Po przeliczeniu na litr wody wychodzi tak:
| Kuchenka | Paliwo na 1 l wrzątku |
|---|---|
| Kuchenka na kartusz (MSR PocketRocket) | około 13–14 g gazu |
| Palnik spirytusowy (Trangia) | 50 ml spirytusu |
| Kuchenka benzynowa (MSR WhisperLite International) | około 23 ml benzyny ekstrakcyjnej |
To dane producentów z różnych testów, więc traktuj je orientacyjnie, a nie jako podstawę do planowania. Ile gazu zabrać, liczę w poradniku o jedzeniu na trekking.
Zanim wyruszysz
Pełną listę sprzętu znajdziesz w poradniku o tym, co spakować na pierwszą wielodniową wyprawę z namiotem.
Jeśli chcesz pójść ze mną w teren, zobacz moje wyprawy albo napisz do mnie.
Najczęstsze pytania
Czy można zabrać kartusz z gazem do samolotu?
Nie. Kartuszy z gazem (butan, izobutan, propan) nie wolno przewozić samolotem, ani w bagażu podręcznym, ani w rejestrowanym. Gaz kup na miejscu, a zasady dla samego palnika sprawdź u swojej linii lotniczej.
Gdzie kupić gaz w Szwecji?
Na przykład w okolicy Parku Sarek: w Kvikkjokk Fjällstation i w STF Saltoluokta. Obie stacje działają sezonowo, a w małych sklepach kartuszy może zabraknąć, więc przed wyjazdem zadzwoń i zapytaj o rozmiar kartusza i rodzaj gwintu.
Jaki kartusz gazowy wybrać na chłód?
Wybierz kartusz z mieszanką izobutanu i propanu, a nie z butanem ani z mieszanką butanu z propanem, bo mieszanka z izobutanem utrzymuje wyższe ciśnienie w niskiej temperaturze. Czysty propan, który niektóre poradniki polecają na mróz, sprzedaje się w solidniejszych butlach, a nie w kartuszach do kuchenek nakręcanych (norma EN 417).
Jak ogrzać kartusz w zimną noc?
Kartusz możesz włożyć na noc do śpiwora albo do kieszeni kurtki, zawsze odkręcony od palnika. Nigdy nie ogrzewaj kartusza płomieniem, przy ognisku ani we wrzątku, bo producenci zakazują wystawiania go na temperaturę wyższą niż około 50 °C. Jeśli poczujesz zapach gazu, wynieś kartusz z namiotu.
Czy można używać osłony przeciwwiatrowej przy kuchence na kartusz?
Przy kuchence nakręcanej bezpośrednio na kartusz nie używaj osłony, chyba że producent danego modelu wyraźnie ją dopuszcza. Kartusz w osłonie może się przegrzać, a to grozi wyciekiem gazu lub wybuchem. Przy kuchence na wężyku nigdy nie zasłaniaj kartusza, a osłonę stawiaj najwyżej wokół palnika i tylko według instrukcji modelu.
Kuchenka gazowa czy spirytusowa?
Gazowa gotuje szybciej, a spirytusowa, np. Trangia, ma mało części i pracuje prawie bezgłośnie, ale w chłodzie słabnie. Na silny mróz, poniżej −22 °C, Primus zaleca kuchenkę wielopaliwową.
Czy można zabrać spirytus albo benzynę do samolotu?
Nie. Paliwa płynnego nie wolno przewozić w żadnym bagażu. Pustą i oczyszczoną kuchenkę możesz zabrać tylko w bagażu rejestrowanym i tylko za zgodą linii lotniczej, więc zapytaj przewoźnika przed lotem.
Wróć do porad